1. درباره گزارش مدیران عامل
در گزارشهای مدیران عامل، شرکت مشاوره مدیریت ایلیا قصد دارد با بررسی دغدغهها، رویکردها، سبک زندگی و کاری مدیران عامل ایرانی، تحلیل جامعی از عملکرد سازمانها، شرایط اقتصاد و کسبوکار، و پیشبینیهای مرتبط با سال پیشرو ارائه دهد.
تمایز اصلی این شماره، که در سال ۱۴۰۴ منتشر شد، با شماره پیشین، اضافه شدن چند بخش جدید به گزارش و استفاده از روش های آماری متنوع تر برای تحلیل همبستگی پارامترها و معناداری بین آنهاست.
به طور خلاصه، تمرکز اصلی مدیران در این شماره از گزارش بر مسائل مالی و نقدینگی بوده و در پاسخ های ایشان، تلاش برای عبور از شرایط پیچیده و مبهم بسیار دیده میشود. به همین دلیل، با استفاده از نماد «مِه» که بیانگر ابهام است و نماد «ماراتن» که نمایانگر استقامت و تلاش طولانی مدت در شرایط دشوار است، عنوان «ماراتن در مِه» برای گزارش مدیران عامل در شماره چهارم انتخاب شده است.
لازم به ذکر است متن کامل گزارش شامل جزئیات بیشتر در خصوص هر کدام از موارد ذکر شده، و همچنین مواردی نظیر اطلاعات نمونه، روش تحقیق و غیره، برای مطالعهی علاقهمندان قرار گرفتهاست. در ادامه به مرور برخی از مهمترین نتایج این گزارش میپردازیم.
2. مدیران عامل و مسائل کلان
رونق اقتصادی، عملکرد سازمان و خوشبینی مدیران عامل:
- ۴۶ درصد از مدیران عامل مشارکت کننده در پیمایش حاضر برای سال ۱۴۰۴، رکود زیادی را پیشبینی کردهاند. ۳5 درصد از مدیران بر این باورند که اقتصاد ایران در سال 1404 شاهد رکود نسبی خواهد بود. طبق آخرین گزارش PwC در مورد پیشبینی مدیران عامل از فضای اقتصادی جهان، ۵۸ درصد مدیران عامل نسبت به رونق اقتصادی جهانی در سال ۲۰۲۵ خوشبین هستند.
- ۸۱ درصد از مدیران عامل به رونق وضعیت اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۴ خوشبین نیستند.
- تنها ۱۲ درصد از مدیران عامل به رونق اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۴ خوشبین هستند که این میزان معادل با میزان سال ۱۴۰۳ بودهاست.
- پیشبینی مدیران عامل صنایع مختلف از وضعیت اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۴ متفاوت بودهاست به طوریکه مدیران عامل فعال در حوزه کاغذ، چاپ و تکثیر و همچنین حوزه دارویی و بهداشتی، بیشترین خوشبینی و مدیران عامل صنایع عمران و ساختوساز، و همچنین آب و مدیریت پسماند، بیشترین بدبینی را به رونق اقتصادی در سال ۱۴۰۴ دارند.
- در حالی که سال گذشته ۶۳ درصد از مدیران عامل به رشد عملکرد مالی سازمان خود امیدوار بودند، این رقم برای سال ۱۴۰۴ به ۴۰ درصد کاهش یافته است. به این ترتیب، خوشبینی نسبت به رشد عملکرد مالی در مقایسه با سال قبل، ۲۳ درصد کاهش داشتهاست که افت قابلتوجهی را در این حوزه نشان میدهد.
- همچنین بدبینی مدیران نسبت به عملکرد مالی آتی سازمانشان ۱۷ واحد درصد افزایش داشته است و ۱۸ درصد از مدیران عامل هیچگونه تغییری در عملکرد مالی سازمان خود در سال ۱۴۰۴ متصور نشدهاند.
همبستگی وضعیت اقتصادی و عملکرد مالی:
- بر اساس تحلیل انجام شده (آزمون همبستگی برای دو پارامتر)، میان خوشبینی به رونق اقتصادی کشور و عملکرد آینده سازمان، همبستگی مستقیم وجود دارد؛ بدین معنا که با افزایش یا کاهش خوشبینی نسبت به رونق اقتصادی، خوش بینی نسبت به عملکرد سال 1404سازمان نیز افزایش یا کاهش مییابد.
تحقق اهداف مالی و غیرمالی:
- مقایسه عملکرد مالی شرکتها با پیشبینی عملکردشان برای سال ۱۴۰۳ نشان میدهد مدیران عامل نسبت به پیشبینی، ۳۱ واحد درصد رشد کمتری را تجربه کردند و همچنین ۲۸ واحد درصد افت عملکرد بیشتری نسبت به پیشبینی داشتند.
- نتایج تحلیل نشان میدهد ۴۴ درصد از مدیران عامل شرکتکننده، پیشرفت کمی در تحقق اهداف غیرمالی سازمان خود (در حوزههایی نظیر توسعه زیرساختها، سرمایهگذاری جدید، تغییر ساختار و غیره) در سال ۱۴۰۳ داشتند. لازم به ذکر است که ۴۰ درصد از مدیران عامل، حد متوسطی از اهداف غیرمالی خود را در سال ۱۴۰۳ محقق کردهاند.
- بر اساس تحلیل انجام شده، میان تحقق اهداف غیرمالی در سال 140۳و عملکرد مالی سازمان در این سال، همبستگی مستقیم وجود دارد؛ بدین معنا که با رشد یا افت در عملکرد مالی سال گذشته، میزان تحقق اهداف غیرمالی نیز با رشد یا افت مواجه میشود.
سایه تردید بر اقدامات دولت و نقش بخش خصوصی در بهبود شرایط:
- ۸۳ درصد از مدیران عامل نسبت به اثرگذاری مثبت اقدامات دولت در بهبود شرایط کسبوکارها، خوشبین نیستند. ۲۹ درصد از مدیران عامل بر این باورند که اقدامات فعلی دولت تاثیری بر روند فعلی کشور نخواهد داشت و ۵۴ درصد دیگر نسبت به اقدامات دولت بدبین یا بسیار بدبین هستند و تنها ۱۷ درصد از ایشان، نسبت به اقدامات فعلی دولت خوشبین هستند.
- بررسیها نشان میدهد خوشبینی آقایان نسبت به اثرگذاری اقدامات دولت در راستای بهبود کسبوکارها، بیشتر از خانمهاست. همچنین افرادی که تمایل به حضور در سمت مدیرعامل، برای کمتر از سه سال را دارند بدبینتر از افرادی هستند که تمایل به حضور در این سمت برای بیش از سه سال را دارند.
- ۷۵ درصد از مدیران عامل بر این باورند که حل مسائل اساسی کشور نیاز به مشارکت فعال بین بخش خصوصی و دولتی دارد. طبق گزارش شرکت مشاوره مدیریت EY در سال ۲۰۲۴، بهینهترین مدل تامین سرمایه جهت توسعه زیرساختها، مشارکت همزمان دولت و بخش خصوصی است. با این حال، بخش خصوصی همواره معتقد است منافع و سود کافی را از مشارکت با دولت دریافت نمیکند.
3. مدیران عامل و مسائل فردی
انگیزه رهبری و چالشها:
- نتایج نشان میدهد که انگیزههای اصلی مدیران عامل برای ادامه حضور در جایگاه خود، ترکیبی از عوامل درونی و بیرونی است.
- از بین انگیزههای درونی، «لذت بردن از فرایند کار و علاقه شخصی به حل چالشها و رهبری» بالاترین درصد پاسخ، با ۶۶٪ را داشتهاست که نشاندهندهی تاکید مدیران بر علاقه به ماهیت کارشان است. همچنین بیش از نیمی از مدیران، احساس تعهد به ارزشهای شخصی یا ارزشمندی ماموریت سازمان را انتخاب کردهاند.
- در بحث انگیزههای بیرونی، تقریبا نیمی از مدیران عامل تأکید کردهاند که مسائل مالی یکی از دو انگیزه اصلی آنها برای ماندن در این سمت است. همچنین، حدود ۳5 درصد از مدیران به برآورده کردن انتظارات ذینفعان اشاره کردهاند که اهمیت مسئولیتهای مدیران در برابر سهامداران، هیئتمدیره و سایر ذینفعان را نشان میدهد.
- در نتیجه آزمونهای معناداری در این حوزه، مشخص گردید که برای شرکتهایی با درآمد کمتر از ۲0 میلیارد تومان، انتخاب درآمد مالی به عنوان انگیزه ماندن در سمت فعلی، به طور معناداری بیشتر از شرکتهای با گردش بیش از ۲۰ میلیارد تومان بوده است.
- ۵۷ درصد از مدیران عامل به احساس مسئولیت بیش از حد، و ۵۱ درصد به ابهامهای محیط کسب و کار به عنوان چالشهای مهم ذهنی خود اشاره کردهاند.
مدیران عامل برای کاهش فشار روانی، به روشهای مختلفی از جمله گذراندن وقت با خانواده و دوستان (۵۴٪)، ورزش و فعالیت فیزیکی (۴۳٪) دنبال کردن علایق شخصی (۳۲٪) و روشهای دیگری رو میآورند.
4. مدیران عامل و مسائل سازمان
- پس از دستهبندی دغدغهها به سه گروه اصلی «سازمانی و کسبوکاری»، «اقتصاد و سیاستگذاری کلان» و «بازاری و رقابتی»، مشاهده شد که درصد انتخاب در گروه «بازاری و رقابتی» از دو مورد دیگر بسیار کمتر و حدود 17 درصد بوده است. از این رو، میتوان گفت بیشتر چالشهای انتخاب شده توسط مدیران عامل، در حوزه «سازمانی و کسبوکاری» (۴۳٪)، و پس از آن با اختلاف کمی، در حوزه «اقتصاد و سیاستگذاریهای کلان» (۴۰٪) بوده است.
- بیشترین دغدغههای مطرح شده توسط مدیران عامل برای سال 1404بهترتیب، «عدم ثبات اقتصادی و سیاسی کشور» و «کمبود نقدینگی» بوده است (71 و 67 درصد از مدیران عامل این گزینهها را انتخاب کردهاند) با اختلاف قابل توجهی در رتبه سوم، «تابآوری در شرایط پیچیده و ابهام» قرار دارد که ۳7درصد از مدیران عامل به آن اشاره کردهاند.
- سه مورد از دغدغههای انتخابی مدیران نسبت به نتایج گزارش سال گذشته بیشترین افزایش سطح اهمیت را داشتهاند که نشان از افزایش قابل توجه نگرانی نسبت به این حوزهها است:
- چالش تأمین امکانات زیرساختی (11 سطح افزایش)
- اتفاقات و تنشهای سیاسی منطقه (6 سطح افزایش)
- عدم توانایی در افزایش حقوق و دستمزد همکاران ( 5 سطح افزایش)
مدیران عامل حوزه تولید نسبت به حوزههای بازرگانی و خدماتی، دغدغههای «سازمانی و کسبوکاری» بیشتر و «اقتصاد و سیاستگذاریهای کلان» کمتری دارند.
تمرکز مدیران و تغییرات سازمان:
- کاهش هزینههای عملیاتی (۳۵٪) از مهمترین حوزههای تمرکز مدیران عامل برای سال ۱۴۰۴ است. یک تبیین احتمالی این موضوع، این است که مدیران عامل بیشتر به دنبال سیاستهای انقباضی در کسبوکار خود هستند. توسعه بازار داخلی و افزایش تنوع محصولات به ترتیب با ۳۲ و ۳۱ درصد از دیگر حوزههای تمرکز مدیران عامل در سال ۱۴۰۴ هستند.
- مدیران عامل در زمینهی توسعه حرفهای، مانند سال گذشته، مدیریت مالی و سرمایهگذاری را در اولویت قرار دادهاند. حضور پررنگ توسعه توانمندی «تحول دیجیتال و هوش مصنوعی» و «دانش فنی و تخصصی مرتبط با صنعت» در جایگاه دوم و سوم قرار دارند. در طرف مقابل اولویت توسعه بینالمللی کسبوکار نسبت به سال گذشته نیز افت داشتهاست.
- هنر مدیران عامل این است که تعادلی را میان تمرکز بر مسائل جاری و آینده ایجاد کنند. طبق پیمایش انجام شده، عمده تمرکز و توجه ۶۶ درصد از مدیران عامل بر مسائل جاری و عملیاتی سازمان است و ۱۷ درصد بیان کردهاند تمرکز اصلی فکری و زمانی بر روی مسائل مرتبط با توسعه و رشد کسبوکار و به تعبیری آیندهی سازمان بوده است.
- غالبترین فرهنگ حاکم بر سازمانها، به انتخاب ۵۹ درصد از مدیران عامل، فرهنگ سازمانی مبتنی بر کار تیمی و همکاری منابع انسانی است و حدود ۱۲ درصد از مدیران اذعان داشتند که وجه غالبی در فرهنگ سازمانی ایشان قابلتشخیص نیست.
- افراد کلیدی در شرکتهایی با کمتر از ۱۰ سال سابقه، تصویر روشنتری از چشمانداز سازمان خود در مقایسه با شرکتهایی با فعالیت بیش از ۱۰ سال دارند.
- میتوان گفت که در سازمانهای جوانتر، احتمالا تعامل موثر با کارکنان به ویژه کارکنان کلیدی، و در جریان قرار دادن و درگیر کردن ایشان با موضوعات استراتژیک، به نوعی جایگاه و اهمیت خود را پیدا کرده است. همچنین افراد کلیدی در شرکتهایی با حوزه فعالیت تولید، به طور معناداری تصویر شفافتر و روشنتری از چشمانداز سازمان، نسبت به سایر حوزههای فعالیت شامل خدماتی و بازرگانی دارند.
- با در نظر گرفتن نتایج بخش فرهنگ سازمانی و پاسخهای مدیران عامل که فرهنگ مشارکتی را در سازمان خود غالب دانستهاند، در مقابل گزینههای “کم” و “بسیار کم” انتخابشده در سوال شفافیت چشمانداز از سوی افراد کلیدی، یک تبیین احتمالی این است که منظور از فرهنگ مشارکتی در سازمان، مشارکت در فرایندهای عملیاتی است و نه در برنامهریزیهای بلندمدت و استراتژیک آن.
انقلاب هوش مصنوعی و کلانروندهای تکنولوژیک
بیش از نیمی از مدیران عامل برای کلانروند هوش مصنوعی برنامهریزی کردهاند. حدود ۳۰ درصد از مدیران برنامهای برای استفاده از هیچ یک از کلانروندها ندارند.
- اغلب مدیران عامل ترجیح میدهند که از کلانروندهای تکنولوژیک در واحدهای مالی و تحقیق و توسعه سازمان استفاده کنند. اولویتهای بعدی واحدهای منابع انسانی و بازاریابی و فروش هستند.
- حدود ۴۰ درصد از مدیران هیچ برنامهای برای بهکارگیری هوش مصنوعی در سازمان خود ندارند. همچنین ۲۷ درصد از مدیران به تازگی در حال آشنایی با مفاهیم هوش مصنوعی هستند. مدیران فعال در صنایع «عمران، ساختوساز و املاک» و «آب و مدیریت پسماند»، کمترین و مدیران صنایع «اقتصاد دیجیتال» و «فناوری اطلاعات» بیشترین برنامهریزی را برای استفاده از این کلانروند دارند.
- طبق گزارش PwC سال ۲0۲4 با وجود حرکت سریع جهان به سمت گسترش استفاده از هوش مصنوعی، باید در نظر داشت که فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی هنوز به بلوغ کامل نرسیدهاند و تا رسیدن به نسخههای نهایی و بدون نقص فاصله دارند. پیشروی بدون برنامه در این حوزه میتواند ریسکهای سازمانی را افزایش دهد؛ از این رو، لازم است سازمانها تعادلی هوشمندانه در استراتژیهای خود ایجاد کنند. سازمانهای پیشرو نه تنها از هوش مصنوعی استفاده میکنند، بلکه استراتژیهای خود را نیز با آن همسو میسازند.
انگیزه جهانی شدن
- حدود نیمی از مدیران عامل، توسعه بازار و افزایش فروش را به عنوان هدف خود در ورود به بازار بینالملل عنوان کردهاند. (۴۷ درصد از مدیران) پس از آن، ۴۴ درصد از مدیران عامل، کاهش ریسک سازمان از طریق ورود به بازارهای جدید و درآمد ارزی را به عنوان هدف خود انتخاب کردهاند. ۱۷ درصد از مشارکتکنندگان هدف مشخصی برای ورود به بازار بینالملل ندارند.
- کلیدیترین چالشهایی که مدیران عامل برای ورود به بازار بینالملل با آن مواجه هستند، پیچیدگی سیستم بانکی و مالی به انتخاب ۳۸ درصد، و روابط سیاسی با سایر کشورها به انتخاب ۳۵ درصد است.
5. مدیران عامل و مسئله نقدینگی
هزینههای عملیاتی و غلبه بر مشکل نقدینگی
- مدیران عامل با توجه به جنس مشکل نقدینگی و توانمندی های سازمان خود راهکارهایی برای مواجهه با این مسئله اتخاذ میکنند؛ ۴۴ درصد از مدیران عامل گرفتن وام از سیستم بانکی و ۴۳ درصد کاهش هزینههای عملیاتی را به عنوان راهحل برای مشکل نقدینگی انتخاب کردهاند.
- در انتخابهای بعدی، «جذب سرمایهگذار»، «انجام خریدهای اقساطی و نسیه» و «تغییر مدل قیمتگذاری محصولات و خدمات یا نحوه پرداخت» پرتکرارترین راهکارها از سمت مدیران عامل بودهاند. ۴ درصد از مدیران عامل بیان کردند راهکاری برای غلبه بر این مشکل ندارند.
- سه عامل اصلی بحران نقدینگی به عقیدهی مدیران عامل، رکود اقتصادی، تاخیر در پرداخت توسط مشتریان و کوچک شدن بازار هستند.
- از نگاه مدیران دو معیار اصلی موفقیت سازمان، درآمد و سود خالص است که به ترتیب توسط ۵۰ و ۴۲ درصد از مدیران عامل انتخاب شده است. در شرکتهای خدماتی، برخلاف حوزههای بازرگانی و تولیدی (که سود/ حاشیه سود خالص را در جایگاه اول انتخاب کردهاند) شاخص «درآمد» رتبهی اول را به خود اختصاص دادهاست.