درباره گزارش مدیران عامل
در گزارشهای مدیران عامل، شرکت مشاوره مدیریت ایلیا قصد دارد با بررسی دغدغهها، رویکردها، سبک زندگی و کاری مدیران عامل ایرانی، تحلیل جامعی از عملکرد سازمانها، شرایط اقتصاد و کسبوکار، و پیشبینیهای مرتبط با سال پیشرو ارائه دهد.
ایده عنوان «حرکت در جریان مخالف» از مفهوم رئوتاکسیس (Rheotaxis) اقتباس شده است. رئوتاکسیس شکلی از حرکت کردن در میان آبزیان است که بر خلاف جریان آب شنا میکنند. این رفتار به آنها کمک میکند به جای آن که با فشار جریان آب به سمت پایین بروند، از مناطق خطرناک دور شده، موقعیت خود را حفظ کرده و یا به جهت بالای رودخانه شنا کنند؛ کسبوکارهای ما نیز میبایست در خلاف جهت جریان اقتصاد کلان، با عاملیت به سمت رشد و گسترش بازار حرکت کنند تا پایدار بمانند.
تمایز اصلی این شماره، که در سال ۱۴۰۳ منتشر شد، با شماره پیشین، میتوان به مواردی از جمله، افزایش تعداد مدیران عامل غیردولتی شرکتکننده در پرسشنامه، افزایش پراکندگی صنایع حاضر در نمونه، اضافه شدن بخشهای مانند سنجش اصلیترین برنامهها و حوزههای تمرکز، برنامههای توسعهای و اولویتبندی ذینفعان در تصمیمات مدیرعامل اشاره کرد.
لازم به ذکر است متن کامل گزارش شامل جزئیات بیشتر در خصوص هر کدام از موارد ذکر شده، و همچنین مواردی نظیر اطلاعات نمونه، روش تحقیق و غیره، برای مطالعهی علاقهمندان قرار گرفتهاست. در ادامه به مرور برخی از مهمترین نتایج این گزارش میپردازیم.
دیدگاهها و دغدغههای مدیران عامل
عملکرد مالی و اهداف غیرمالی در سال ۱۴۰۲
۵۵٪ از مدیران عامل نسبت به رشد عملکرد مالی شرکت تحت مدیریت خود در سال ۱۴۰۲ اذعان داشتهاند. همچنین حدود ۳۳٪ ازمدیران، افت (نسبی یا زیاد) کسبوکار خود را در این سال گزارش کردهاند. ۱۲٪ دیگر، تفاوتی در عملکرد مالی شرکت خود مشاهده نکردهاند.
در بررسی میزان تحقق اهداف غیرمالی در بین شرکتها مشخص شد که تنها ۲۸٪ از مدیران عامل به اهداف غیرمالی شرکت خود دست پیدا کردهاند و ۳۸٪ از آنها به حد متوسطی از اهداف خود دست یافتهاند. بهطورکلی مدیران عامل در سال ۱۴۰۲ نسبت به آنچه برای این سال پیشبینی میکردند و انتظار داشتند، عملکرد بهتری داشتهاند.
پیشبینی مدیران عامل از وضعیت اقصادی و شرکت خود
۳۲٪ از مدیران عامل مشارکتکننده در پیمایش حاضر، رکود زیادی را برای سال ۱۴۰۳ پیشبینی کردهاند. ۴۴٪ از مدیران بر این باورند که اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۳ شاهد رکود نسبی خواهد بود و تنها ۱۲٪ به رونق اقتصادی در سال آینده امیدوار هستند. میزان امیدواری به رونق در سال گذشته ۵٪ بودهاست.
در بین صنایع بررسیشده در پیمایش، مدیران عامل شرکتهای حملونقل، شرکتهای فعال در صنایع خردهفروشی و تندگردش و برق و مخابرات در جایگاه اول تا سوم امیدوارترین صنایع به رشد اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۳ هستند. جالبتوجه است که هیچ یک از مدیران عامل شرکتهای حوزه سفر و گردشگری، اعتقادی به رونق اقتصادی در سال پیشرو ندارند.
۶۳٪ از مدیران عامل رشد مالی شرکت را برای سال ۱۴۰۳ پیشبینی کردهاند و امیدوار هستند؛ این در حالی است که این آمار برای سال گذشته ۴۷٪ بودهاست.
از طرفی، ۲۵ درصد از مدیران مشارکتکننده در پیمایش حاضر، افت نسبی یا زیاد را برای عملکرد شرکت خود در سال آینده پیشبینی کردهاند و ۱۲٪ هیچگونه تغییر ملموسی در عملکرد مالی خود متصور نشدهاند.
تقریبا ۹٪ از مدیران عامل، علیرغم تجربه افت عملکرد مالی در سال ۱۴۰۲، برای شرکتشان در سال ۱۴۰۳ رشد مالی پیشبینی میکنند.
مهمترین دغدغه مدیران عامل و مشکلات اساسی شرکتها
در پیمایش حاضر، سه دغدغهی اصلی مدیران عامل عدم ثبات در ابعاد سیاسی و اقتصادی، کمبود نقدینگی و کمبود نیروی انسانی متخصص در سطوح مختلف هستند. در این بین موضوعات مرتبط با بیمه و مالیات نسبت به سال گذشته اولویت بیشتری یافته و تبدیل به ششمین دغدغه مهم مدیران عامل شده است.
در بین مدیران عامل شرکتهای با گردش مالی زیر ۲۰ میلیارد تومان، نگرانی پررنگی نسبت به موضوعات مرتبط با بیمه و مالیات مشاهده میشود. قیمتگذاری دستوری و عدم دسترسی به ارز کافی، از جمله دغدغههایی است که برای مدیران عامل شرکتهای با گردش مالی بالای ۲۰ میلیارد تومان برجستهتر است و دارای اولویت بیشتری است.
برنامهها و حوزههای تمرکز مدیران عامل
از مهمترین برنامههای مدیران عامل برای سال ۱۴۰۳، افزایش فروش و توسعه بازار، به انتخاب ۴۵٪ از مدیران عامل است. ۳۵٪ از مدیران تمایل دارند در سال ۱۴۰۳ بر افزایش تنوع محصولات یا توسعه بازار و یا کاهش هزینههای عملیاتی تمرکز کنند.
برنامه سبک زندگی و کاری مدیران عامل
برنامه سبک زندگی مدیران عامل
صرف زمان منظم با خانواده رایجترین فعالیت سبک زندگی در بین مدیران عامل است. داشتن خواب باکیفیت به عنوان یکی از مهمترین برنامههای خودمراقبتی تنها برای ۳۷ درصد از مدیران عامل به عنوان یک برنامه منظم ذکر شده است. این میزان به صورت تقریبی با نتیجه سال پیش یکسان است.
محل تمرکز و برنامههای توسعه مدیران عامل
هنر مدیران عامل این است که تعادلی را میان تمرکز بر مسائل جاری و آینده ایجاد کنند. طبق پیمایش انجام شده، عمده تمرکز و توجه مدیران عامل (۷۱٪) بر مسائل جاری و عملیاتی شرکت بودهاست و تنها ۷٪ از مدیران عامل به طور مساوی زمان خود را بین مسائل جاری و آینده اختصاص دادهاند.
۲۲ درصد از مدیران عامل نیز بیان کردهاند که تمرکز اصلی فکری و زمانیشان بر روی مسائل مرتبط با توسعه و رشد کسبوکار و به تعبیری آینده شرکت بودهاست. از بین حوزههای فعالیت متنوع شرکتها، شرکتهای خدماتی کوچکتر، کمتر از سایر شرکتها بر مسائل آینده خود متمرکز هستند.
خدمات حرفهای مورد استفاده مدیران عامل
از بین خدمات و روشهای مختلف موجود برای توسعه فردی و رشد کسبوکار، بیشترین استفاده مدیران عامل از خدمات مشاور کسبوکار (۴۳٪) است و ۲۹٪ از هیچیک از خدمات حرفهای رایج بهصورت منظم استفاده نمیکنند. خدمات مورد استفادهی مدیران در رتبههای بعدی شامل: خدمات ورزشی و تناسب اندام (۲۸٪)، کوچ فردی/ مربی مدیریتی (۲۲٪)، روانشناس و روانکاو (۲۰٪)، مشاور سلامت و تغذیه (۱۴٪) میباشد.
دیدگاه مدیران عامل در مورد مسئله کمبود نقدینگی
بررسی مشکل کمبود نقدینگی شرکتها
مشکل کمبود نقدینگی در شرکتها را در سطوح مختلف میتوان تعریف کرد. سطح اول مشکل کمبود نقدینگی برای پوشش هزینههای عملیاتی است که ۳۳ درصد از مدیران عامل جنس مشکل خود را از این نوع بیان کردهاند.
در سطح بعدی ۲۵ درصد از مدیران عامل عنوان کردهاند با مشکل بهبود در عملیات و بهرهوری شرکت به دلیل کمبود نقدینگی مواجه هستند.
در نهایت ۴۴ درصد از مدیران عامل برای توسعه چندبرابری کسبوکار فعلی خود با مشکل نقدینگی روبهرو هستند که پرتکرارترین مشکل نیز بوده است.
در این میان ۳۸ درصد از مدیران عامل بیان کردهاند که مشکل کمبود نقدینگی برای عملیاتی کردن ایده جدید دارند.
با این حال ۱۰ درصد از مدیران عامل بیان کردند در شرکت خود مشکل نقدینگی ندارند. دو مشکل نقدینگی اصلی مدیران عامل شرکتهای با گردش مالی کمتر از ۲۰ میلیارد تومان از جنس پوشش هزینههای عملیاتی و عملیاتی کردن ایده جدید است.
به عقیده مدیران عامل، رکود اقتصادی، کاهش قدرت خرید و کوچک شدن بازار مهمترین عوامل موثر بر مسئله کمبود نقدینگی است.
راهکارهای مدیران عامل برای مواجهه با مشکل نقدینگی
با توجه به جنس مشکل نقدینگی و توانمندیهای هر شرکت، راهکارهایی برای مواجهه با این مسئله اتخاذ میشود، ۵ مورد با بیشترین درصد انتخاب به شرح زیر است:
کاهش هزینههای عملیاتی (۴۴٪)
گرفتن وام از سیستم بانکی (۴۴٪)
جذب سرمایهگذار (۳۲٪)
تعویق دوره بازپرداخت بدهیها (۲۳٪)
تغییر مدل قیمتگذاری محصولات و خدمات یا نحوه پرداخت (۲۱٪)
با این حال ۶ درصد از مدیران عامل بیان کردهاند راهکاری برای غلبه بر این مشکل ندارند. گرفتن وام از سیستم بانکی و کاهش هزینههای عملیاتی دو راهکار مورد استفاده مدیرانی است که دغدغه کمبود نقدینگی برای توسعه چندبرابری کسبوکار فعلی خود دارند.
پیشبینی جریان نقدینگی روشی برای پیشبینی وضعیت مالی یک کسبوکار با تخمین میزان وجه نقدی است که انتظار میرود در طی یک دوره زمانی مشخص به آن وارد یا خارج شود و اهمیت بالایی در برنامهریزی و پیشبرد کسبوکار دارد.
۳2 درصد از مدیران عامل بیان کردهاند پیشبینی جریان نقدینگی در شرکت آنها به خوبی اتفاق میافتد. در حالی که ۱9 درصد از افراد میزان قابل پیشبینی بودن جریان نقدینگی در شرکت خود را کم یا بسیار کم عنوان کردهاند.
روندهای فضای کسبوکار
میزان درنظر گرفتن منابع ذینفعان مختلف در تصمیمگیریهای و استراتژیهای کلان شرکت
مهمترین ذینفعان در تصمیمگیریهای استراتژیک شرکتها، دو دسته مشتریان و کارکنان شرکت هستند. در گامهای بعدی به اکوسیستم صنعت خود، جامعه، محیط زیست و تشکلهای صنفی و تخصصی توجه میشود و کمترین توجه شرکتها در تصمیمگیریها به دولت است. مهمترین ذینفعان در تصمیمگیریهای استراتژیک صنایع فناوری اطلاعات، آموزش و پژوهش و دارویی و بهداشتی، کارکنان شرکت و در سایر صنایع، مشتریان هستند.
تاثیرگذارترین اقدامات مدیران عامل برای بهبود جامعه
با تحلیل پاسخهای مرتبط با تاثیرگذارترین اقدامات مدیران عامل در جهت بهبود شرایط جامعه، پایبندی به اخلاق حرفهای و ارزشهای انسانی موثرترین اقدام مدیران عامل عنوان شدهاست که میتواند منجر به گروههای سالم کوچکتری شود که در نهایت سازنده جامعه است.
پس از آن بقا و حفظ کسبوکار فعلی، ارائه محصول یا خدمت باکیفیت و همچنین توانمندسازی همکاران بیشترین امتیاز را کسب کردهاند. از طرف دیگر، دو درصد از مدیران عامل معتقدند در شرایط فعلی هیچ اقدامی از سمت مدیران عامل، تاثیرگذار بر بهبود شرایط جامعه نخواهد بود.
تحول دیجیتال، مفاهیم و کاربردها و وضعیت اجرا
آشـنایی بـا مفاهیـم و کاربردهـای فناوریهـای دیجیتـال تحولآفریـن، یـک ضـرورت بـرای مدیـران عامـل در دنیـای امـروز اسـت. مدیران عاملی که در این زمینه پیشـرو باشـند، میتوانند شرکت خود را به سوی موفقیت در آینده رهنمون کنند.
بر اساس نتایج به دست آمده از تحلیل پرسشنامه، ۴۰ درصد از مدیران آشنایی زیادی با مفاهیم و کاربردهای فناوریهای دیجیتال تحولآفرین دارند.
از طرف دیگر ۱۹ درصد از مدیران عامل با مفاهیم تحول دیجیتال آشنایی کمی دارند. این موضوع میتواند برای شرکتهای آنها چالشبرانگیز باشد، زیرا تحول دیجیتال به طور فزایندهای در حال تبدیل شدن به یک ضرورت برای کسبو کارها است. اختلاف قابلتوجهی میان مدیران عامل شرکتهای با عمر کمتر از ۱۰ سال و بالای ۱۰ سال در میزان آشنایی با مفاهیم تحول دیجیتال وجود دارد.
جمعبندی نتایج و پیشنهاد راهکار
راهکارهای پیشنهادی برای مسئله کمبود نقدینگی
با توجه به اهمیت و اولویت مسئله کمبود نقدینگی و همچنین مشکلات عدم ثبات اقتصادی که مدیران عامل در این گزارش بیان کردهاند، چه راهکارهایی قابل بررسی و اجراست؟
- بررسی و بهکارگیری روشهای مختلف تامین مالی
- تامین مالی از سمت طرفهای تجاری: به صورت پیشفروش محصول و پرداخت وجه به تامینکنندگان در زمان طولانیتر
- تامین مالی از سمت قرضدهندگان: تسهیلات بانکی، روشهای انتشار اوراق بدهی و یا تامین مالی جمعی (crowdfunding) و همچنین استقراض خصوصی
- تامین مالی از روشهای افزایش سرمایه، جذب سرمایهگذار جدید و مشارکت خاص (joint venture): کاهش ریسکها و هزینههای دوطرف علاوهبر تامین مالی
- پیادهسازی سیستمهای مدیریت هزینه
- همسو کردن هزینهها با استراتژیهای سازمان: کاهش هزینه، همسو کردن هزینهها با استراتژی سازمان است. سازمان در گام اول لازم است که استراتژی شفافی برای کسبوکار خود داشته باشد و بداند که چگونه میخواهد درآمد کسب کند و سپس ساختار هزینهها را بر استراتژی منطبق نماید.
- افزایش بهرهوری: استانداردسازی و اتوماسیون فرایندها و افزایش چابکی سازمانی، و همچنین به کارگیری روشهای نوآورانهای مثل فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی و یا حتی تغییر در مدل کسبوکار اجرای پروژههای تحول دیجیتال میتوانند به کاهش هزینهها و ایجاد قابلیتهای سازمانی کمک کنند.
راهکارهای پیشنهادی برای مسئله جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص
جذب و نگهداشت همکاران متخصص و با عملکرد بالا از یک طرف روز به روز دشوارتر شده و از طرف دیگر عامل بسیار تعیینکنندهای در سرنوشت شرکتها محسوب میشود. راهکارهای پیشنهادی برای سازوکارها و فرایندهای این حوزه به اختصار در ذیل آمدهاست:
- اولویت نحوه پرداخت بر میزان پرداخت: به عنوان مثال پرداختهای سابقهمحور و مدرکمحور در شرکتها انگیزه افراد توانمند را کاهش میدهد.
- بهبود سیستمهای مدیریت عملکرد: هر سیستمی که به کار برده شود منجر به نارضایتی بخشی از افراد خواهد شد اما سیستمی که در سطح فردی، تیمی و شرکتی دقیق عمل نمیکند، منجر به نارضایتی بهترینها میشود.
- استفاده از سیستمهای غیرمالی و معنوی: سیستمهایی مثل قدردانی مدیران و اعطای نشانهای افتخاری، در دلبستگی سازمانی افراد بسیار موثر هستند. به عبارت دیگر، سازمان میتواند سه نوع ارتقا داشته باشد؛ عمودی، افقی و افتخاری.
- ایجاد فرصت توسعه و یادگیری: سازمانی که بتواند فرصتهای توسعهای از قبیل کار چالشی و معنادار، برگزاری دورههای آموزشی، اختصاص بودجه آموزشی به افراد و … را انجام دهد در جذب و نگهداری موفقتر خواهد بود.
- ایجاد برنامههای جانشینپروری: برنامههای جانشینپروری میتواند آینده حضور در شرکت را برای کارکنان با عملکرد بالا روشن کند و به آنها نشان دهد که سازمان برای آنها برنامه مشخصی دارد و آنها میتوانند با ماندن در شرکت از لحاظ یادگیری، تاثیرگذاری و درآمد رشد کنند.
- بهبود روابط میان همکاران: پیشنهاد میشود شرکتها در زمینه ارتقای فرهنگ و مهارتهای گفتوگو و درک متقابل سرمایهگذاری کنند. بهویژه مهارتهای رهبری و مربیگری مدیران تاثیر مستقیمی بر انگیزه و حمایت ادراکشده افراد در سازمان دارد.
راهکارهای پیشنهادی برای مسئله کمبود تقاضا و کوچک شدن بازار
کمبود تقاضا و کوچک شدن بازار به عنوان سومین مسئله مدیران عامل مطرح شده است. از طرف دیگر با مرور و بررسی شاخصهای اقتصادی کشور، رکود، تورم و نوسانات نرخ ارز به شدت گرفتن این مسئله در فضای کسبوکار کشور اضافه میکنند. در همین راستا مدیران شرکتها نیاز دارند تا استراتژیهای مناسب را برای مقابله با کمبود تقاضا و تغییرات بازار اتخاذ کنند.
در زمانی که بازار داخلی فرصت رشد فراهم نمیکند (جریان مخالف در رودخانه اقتصاد کلان) و حتی سطح تقاضا و اندازه بازار احتمال کوچک شدن دارد، یک استراتژی برای زنده ماندن و رشد میتواند وارد شدن به بازار دیگر کشورها باشد. بینالمللیشدن (Internationalization) فرآیند تطبیق و ارائه محصولات و خدمات در بازارهای خارجی به عنوان یک استراتژی محوری است.
بینالمللیشدن شکلها و مراحل مختلفی دارد مانند صادرات، صدور مجوز و فرانشیز، سرمایهگذاری مشترک و مشارکت، ادغام و تملیک و توسعه شرکتهای تابعه که بسته به نوع محصول و خدمات و شرایط کشور مقصد یکی از این انواع قابل استفاده است.
در همین راستا، پیشنهاد عملیاتی این است که سازمانها آمادگی خود و محصولات و خدماتشان را برای بینالمللی شدن ارزیابی نموده، بازارهای مختلف را بررسی نمایند، یک بازار بینالمللی را به عنوان نقطه شروع انتخاب کنند، یکی از انواع شیوههای بینالمللی شدن را انتخاب کنند و دست به اجرا و عمل بزنند. باید توجه داشته باشند که احتمال موفقیت در اولین قدمها زیاد نیست و این کار نیاز به ممارست و پیگیری دارد اما میتواند سرنوشت شرکت را تغییر دهد.
راهکارهای پیشنهادی برای مسئله کمبود منابع
افزایش فروش و توسعه بازار و افزایش تنوع محصولات یا خدمات دو برنامه اصلی مدیران عامل برای سال ۱۴۰۳ است. اما برای پیادهسازی این برنامهها با مجموعهای از موانع و محدودیتها روبهرو هستند. برخی از این موانع و مشکلات تا حدی قابل کنترل توسط شرکت هستند، مانند کمبود نقدینگی و نیروی انسانی متخصص که در سال گذشته جزو مهمترین مسائل و چالشهای مدیران بودهاند. همچنین موانع دیگری مانند عدم ثبات اقتصادی و مسائل مالیاتی و بیمه وجود دارد که خارج از کنترل مدیران عامل و شرکتها قرار دارد و برنامههای توسعهای آنها را تحت تاثیر قرار میدهد.
ادغام و تملیک (M&A) زمانی که منابع به اندازه کافی در محیط وجود ندارد (جریان مخالف)، شرکتها نیازمند به فعالیتهای صنفی بیشتری برای یادگیری از تجارب یکدیگر و به اشتراکگذاری راهحلها و منابع دارند. برای مقابله با این موانع میتوان با شرکتهای همکاری که در صنعت حضور دارند، محصولات یا خدمات مشترک داشت یا بازارهای جدیدی را به شکل مشترک مورد هدف قرار داد. این مفهوم برای شرکتهای متوسط و بزرگ در دستهبندی راهبرد ادغام و تملیک جای میگیرد. شرایط امروز نیازمند این است که شرکتها بتوانند با استفاده از این راهبرد با سرعت بیشتری قابلیتهای خود را توسعه داده و با استفاده از اقتصاد مقیاس هزینههای خود را کاهش دهند.