درباره گزارش
گزارشهای صنعت از اوایل قرن بیستم توسط تشکلها، شرکتهای تحقیقاتی و انجمنهای صنوف مختلف تجاری، با هدف گرداوری دادههای معتبر و ارائهی رهیافتهای مبتنی بر داده، به عنوان رکن اصلی تصمیمگیری آگاهانه کسبوکارها تدوین شدهاند.
کارکرد گزارشهای صنعت به مرور زمان تکامل یافتهاست؛ گزارشهای تهیه شده توسط شرکتهای مشاوره مدیریت پیشگام مانند مکنزی، گروه مشاوره بوستون و بین، به عنوان مرجع هر صنعت برای دادههای دقیق و تجربههای عملیاتی هستند و به نحوی نبض صنعت را به دقت نشان میدهند.
مجموعه گزارشهای صنعتسنج، فصل تجمیعی از دادههای هر صنعت از مراکز اصلی انتشار دادههای مربوط به آن صنعت است. اولین سری این گزارشها، به ارائهی اجمالی هفت صنعت کلیدی ایران میپردازد و شامل چهار بخش اساسی است: (۱) نگاهی به اقتصاد کلان ایران، (۲) آمارها و روندهای کلی صنعت، (۳) آمار صادرات و (۴) بازیگران برتر.
برای دانلود متن کامل گزارش کلیک کنید.
نگاهی به اقتصاد کلان ایران
سهم بخش کشاورزی و صنایع (به جز نفت و گاز) از تولید ناخالص داخلی، طی سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱ به ترتیب در حدود ۶٪ و ۲۵٪ ثابت باقی مانده است و در همین دوره، بخش خدمات ایران با نرخ رشد مرکب سالانه ۳.۵٪ افزایش یافت، در حالی که نفت و گاز با نرخ رشد مرکب سالانه ۳.۸٪ کاهش یافت و سهم خدمات را به نیمی از تولید ناخالص داخلی تبدیل کرد. پس از سال ۱۳۹۹، اقتصاد ایران توانست اندکی رشد یابد که بار اصلی آن (۶۲٪) مربوط به رشد در بخش خدمات بوده است.
در میان بخشهای اصلی تولید ناخالص داخلی، بین سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱، بیشترین نرخ رشد مرکب سالانه به ترتیب مربوط به خدمات (۴٪)، کشاورزی (۲٪)، صنعت و معدن (۱٪) بوده و نفت و گاز با نرخ ۴٪- افت داشته است.
واسطهگریهای مالی، حملونقل و مستغلات پیشبرندههای اصلی رشد بخش خدمات بودهاند که به احتمال زیاد به دلیل در امان بودن از نوسانات بینالمللی و همچنین رشد بالای اقتصاد دیجیتال بوده است.
بین سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱، حجم کل صادرات غیرنفتی ایران با نرخ رشد مرکب سالانه ۱٪ افزایش یافته ولی در همین زمان ارزش کل صادرات با نرخ ۵٪ رشد کرده است.
آمارها و روندهای کلی معدن و فلزات اساسی
این گزارش شامل دو بخش معدن و فلزات اساسی است.
معدن
در سال ۱۴۰۰، بیش از ۶ هزار کارگاه صنعتی با حدود ۱۳۰ هزار کارکن، بیش از ۱۱.۹ میلیارد دلار تولید و ۹.۵ میلیارد دلار ارزش افزوده ایجاد کردهاند.
بخش معدن از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰ با رشد ۱ درصدی در تعداد معادن، ۵ درصدی در کارکنان، ۱۳ درصدی در ارزش تولید و ۱ درصدی در سرمایهگذاری تجربه کرده است.
تولیدات معدنی ایران از سال ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰، ۴۰٪ رشد داشته و ارزش تولید آن بیش از دوبرابر شده است.
عددهای مربوط به سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ با توجه به نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) بین ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰ تخمین زده شدهاند.
تولید مواد معدنی از سال ۱۳۹۸ رشد قابلتوجهی داشته بهطوری که ارزش تولید بین ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ بیش از دوبرابر شده است.
در بخش مواد معدنی ۳ محصول بررسی شده است: سنگ آهن، سنگ مس و آلومینیوم (بوکسیت)
تولید سالانه سنگ مس، سنگ آهن و آلومینیوم (بوکسیت) از سال ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰، به ترتیب با نرخ رشد مرکب سالانه ۱۳٪، ۱۱٪ و ۰٪ افزایش یافته است.
با یک سادهسازی و برفرض سرمایهگذاری اولیه یکسان، سرمایهگذاری در صنعت استخراج سنگ مس، پایدار و مقرون به صرفهتر از صنعت سنگ آهن است.
به فرض اینکه سرمایهگذاری اولیه هر کدام برابر باشد، یک دلار سرمایهگذاری در استخراج سنگ مس میتواند یک و نیم برابر همان مقدار سرمایهگذاری شده در سنگ آهن ارزش افزوده ایجاد کند.
از نظر حجم ذخایر، صنعت استخراج سنگ مس میتواند تقریباً 2.5 برابر بیشتر از صنعت استخراج سنگ آهن کار کند.
سرمایهگذاری کل در صنعت سنگ آهن سه برابر صنعت سنگ مس بوده و این شکاف در طول زمان بیشتر شده به طوری که در سال 1400، سرمایهگذاری در سنگ آهن پنج برابر سنگ معدن مس بوده است. شاید نیاز به بازنگری سیاستهای سرمایهگذاری در بخش معدن وجود داشته باشد، زیرا از نظر بازده سرمایهگذاری، شاهد تحقق سرمایهگذاریهایی در صنایع با بازدهی پایینتر بودهایم.
فلزات اساسی
در سال ۱۳۹۹، بیش از ۳۰ هزار کارگاه صنعتی با حدود ۱.۹ میلیون کارکن، بیش از ۱۴۱ میلیارد دلار تولید و ۴۴ میلیارد دلار ارزش افزوده ایجاده کردهاند.
تولید فلزات اساسی ۹٪ کل کارگاههای تولیدی، ۱۰٪ نیروی کار صنعتی، ۲۰٪ تولید و ۲۹٪ سرمایهگذاری را نسبت به کل کارگاههای صنعتی در سال ۱۳۹۹ تشکیل میدهد.
ارزش افزوده و ارزش تولید فلزات اساسی در بازهی زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ با نرخ رشد مرکب سالانه ۳۶٪ افزایش یافته است.
عددهای مربوط به سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ با توجه به نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) بین ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰ تخمین زده شدهاند.
اگرچه میزان تولید فلزات اساسی و ارزش افزوده این فعالیت صنعتی در بازهی زمانی 1390 تا 1399 سه برابر شده، اما نسبت این دو متغیر ثابت مانده که میتواند نشاندهنده عدم وجود نوآوری و کارایی در این صنعت باشد.
صادرات معدن و فلزات اساسی
ارزش صادرات مواد معدنی و فلزات بین سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ با نرخ رشد مرکب سالانه ۹٪ افزایش یافت درحالیکه این نرخ برای حجم صادرات ۴-٪ بوده است.
با توجه به اختلاف بین سهم حجمی و ارزشی مقاصد صادراتی مواد معدنی و فلزات در سال ۱۴۰۱، به نظر میرسد ترکیه و چین مقاصد جذابتری به نسبت عراق هستند.
ترکیه در سال ۱۴۰۱ واردکننده محصلات معدنی نسبتا گران ایران بود که به دلیل داشتن درصد قابلتوجهی بالاتر از سهم در ارزش صادرات (۱۶٪) در مقایسه با سهم آن در حجم (۳٪) بود.
چین، عراق و ترکیه سهم ارزش خود را از ۴۵٪ به ۶۰٪ افزایش دادند بدون اینکه تغییر قابلتوجهی در سهم حجمی خود داشته باشند.
ارزش صادرات مواد معدنی ایران از سال 1400 تا 1401 کاهش 9 درصدی را تجربه کرده که علت اصلی آن کاهش صادرات به چین بوده است، موضوعی که میتواند به صورت دقیقتر بررسی شود.
صادرات به ترکیه از سال 1398 رشد قابل توجهی داشته و از 594 میلیون در این سال به 2/04 میلیارد دلار در سال 1401 افزایش یافته است.
حجم صادرات چین طی سالهای 1397 تا 1401 بهویژه از سال 1398 تا 1399 شاهد کاهش چشمگیر 42 درصدی بوده است.
بازیگران برتر معدن و فلزات اساسی
موسسه مدیریت صنعتی (IMI) رتبهبندی شرکتهای برتر ایران را از سال ۱۳۷۷ آغاز کرده و آخرین نسخهی آن در دی ماه ۱۴۰۲ منتشر شده که به عملکرد سال ۱۴۰۱ میپردازد.
هدف اصلی از تدوین رتبهبندی IMI1500 تعیین و رتبهبندی میزان مشارکت شرکتها در اقتصاد ملی، به منظور ارتقای شفافیت و رقابت در محیط کسبوکار و بهطور کلی ارتقای جایگاه بنگاههای ایرانی است. این مقایسه و رتبهبندی بر اساس اطلاعات مالی منتشرشده در صورتهای مالی شرکتهاست.
اثربخشی اقتصادی فعالیت یک شرکت در سطح ملی با حجم فروش آن ارتباط مستقیم دارد.
موسسه مدیریت صنعتی با در نظر گرفتن هفت دسته شاخص اصلی، که هر کدام شامل شاخصهای دقیق و خاصی هستند، به رتبهبندی شرکتها میپردازد:
براساس IMI-500 (نسخه ۱۴۰۱)، چهار بازیگر برتر فعال در صنعت معدن و فلزات اساسی عبارتند از فولاد مبارکه، شرکت ملی صنایع مس ایران، گلگهر و فولاد خوزستان.
